helbest

Babetên Rêbaza

Zimanê Kurdî

Rêbaza
zimanê kurdî
ya bi tîpên latînî

ĵi lêkçerên
Rewşenbîrê kurd
Mîral Mîrhac Zîlanî

Rêkxistin û amadekirina
Benav Şemdîn
1992

Pêşgotin: Benav Şemdîn

Naveroka vê Rêbazê li gelek xolên zimanê kurdî li bacêrê zaxo piştî sala 1991 ĵi layê rewşenbîrê kurd Mîral Mîrhac Zîlanî weko rêbazek bo fêrbîna rêzmana zimanê kurdî bi tîpên latînî hate dan. Li sala 1992 min beşdarî li xolekêda kir bo verbîna nivisînê bi tîpên latînî li bacêrê zaxo, birastî xoleka berketî bî û min gelek mifa ĵê dît. Ev naveroke pêkhatiye ĵi wan lêkçerên li wê xolê hatîne dan ewên min kom kirîn û êxistîn ber dest. Cihê gotinê ye ko evî rewşenbîrî xwe gelek zehmet dida dako gelek xelkê kurditanê ĵi hawelatiya û qotabiya bi şêweyekî durist vêrî zimaê xwe bibin. Herwesa xolêt taybet vekirin bo ew kesanên biyanî û ewropî ewên li dezgayên mirovaniyê û netewên êkgirtî li kurdistanê kar dikirin.

Tîpên kurdî – ABE ya kurdî

( A, B, C, Ç, D, E, Ê, F, G, H, I, Î, Ĵ, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, Ş, T, U, Û, V, W, X, Y, Z )

( a, b, c, ç, d, e, ê, f, g, h, i, î, ĵ, k, l, m, n, o, p, q, r, s, ş, t, u, û, v, w, x, y, z )

Tîpên bê deng.

(B, C, Ç, D, F, G, H, Ĵ, K, L, M, N, P, Q, R, S, Ş, T, V, W, X, Y, Z )
(b, c, ç, d, f, g, h, ĵ, k, l, m, n, p, q, r, s, ş, t, v, w, x, y, z )

Tîpên dengdar

( A, E, Ê ) , ( I, Î ) , (O, U, Û )
( a, e, ê ) , ( i, î ) , (o, u, û )

Tîpên dengdar ên dirêj.

(A, Ê, Î, O, Û)
(a, ê, î, o, û)

Tîpên dengdar ên kurt.

(E, I, U).
(e, i, u).

cihderk

A …………………………………… a
E ……………………………… e
Ê ………………………… ê
I ……………………… i
Î ………………… î
O …………… o
U ……… u
Û … û

Wekirina devî

Birgê dengdar ( kît )

Nasîna kîtê : hev girtina tîpek dengdar bi tîpek an du tîpên bê deng re ye.
    nimûne: DAR, DA, AV
    D bêdeng, A dengdar
Nîşanên kîtan:
1- tîpên dengdar ( Q )
2- tîpên bê deng ( | - V )

nimûne:
Q       Q
DAR, DA
V |

Rewşên kîtan:
1- tîpek dengdar bi tena xwe kîteke ( Q )
   nimûne:-
   Q Q Q Q
   ARAS EVÎN
   | |    | |
   Agir , Asin, êvar, ode.
2- tîpek dengdar û tîpek bê deng.

   nimûne:-
   Ba, Al, Av, êk, du, sê
3- tîpek dengdar û du tîpên bê deng.
   nimûne:- gor, şîn, xwê, xwe, çar, şah, şev, roĵ.
4- tîpek dengdar û sê tîpên bê deng.

   nimûne:-    kurd, dest, xurt, dûst, xwîn, frat, xwar, xweş
   Dema ku kîta çaran dirêĵtir dibe an fizûntir dibe rengê evê kîtê ĵî têt guhorîn.
   kurd: kur dis tan, kurdim. xwîn: xwî nedar
5- Tîpek dengdar û çar tîpên bê deng.
   nimûne: xwest , şkest , xwend , brîsk , stêrk .
   Dema ku kîta pêncan dirêĵtir dibe an fizûntir dibe rengê evê kîtê ĵî têt guhorîn.
   Xwest : xwestin , stêrk : stêrkek xwend : xwendevan

Nasîna bingeha kîtê:
   1- dabeşkirina peyvê.
   2- Nîşankirina tîpên dengdar û tîpên bê deng.
   3- Nasîna bingeha kîta peyvê.

   Q Q
   şoreş    ----------------------------- bingeha kîta (şoreş)
   | V
   1 2

   Q Q Q
   a ra rat ----------------------------- bingeha kîta peyva (ararat)
   |    V
   1 2 3

   Q Q Q Q Q Q Q
   tu di çe di bis ta nê -------------- bingeha kîta heveka(tu diçe dibistanê)
   | | | | V |  |
   1   1 2     1 2 3 4

   Q Q   Q Q Q Q
   ez ê biçim ma lê     --------------- bingeha kîta heveka (ezê biçim malê )
   | | V | |
   1 2  1 2 1 2

Sirûdê firîştah

Dengek..... li asîman blav dibû, di berbanga her roĵekê de, wekî awazên suriştî û wekî sazekî bi nalîn..... hemî dever şad dikir, li kontarê çiya firîştahekî payedar çavên xwe li hawêr digerand û bi ewî dengî, sirûdê ĵiyanek ferxend digot. Hemî bilbil hîn dikir, hemî av û dar hîn dikir çawa bistirên û çawa biĵîn.

Pirs:-
1- ew deng çawa belav dibû ?
Wekî awazên suriştê û wekî sazekê bi nalîn.
2- kê li kontarê çiya çavê xwe digerand ?
firîştahekî payedar.
3- fiîştah bi dengê xwe çi sirûd digot ?
Sirûdê ĵiyanek ferxend digot.
4- her peyvekê bêxe hevekekê da ?
Berbang , kontar , firîştah , ferxend , payedar , sirûd.
Berbang : keleşêr di berbanga roĵêde bang dide.
Di berbanga hemî roĵada kew dixwînit.
Kontar : li kontarê çiyayê metîn befir lê sipî dikit.
Firîştah : firîştah leşkerê xudane.
Ferxend : ez xebat dikim ĵi boyî ĵiyanek ferxend.
Sirûd : li dibistanê zarok hînî sirûdê nîştimanî dibin.
5- Evan peyvan bi awayên nasîna bingeha kîtên wan rave bike ?
ĵiyanek , bilbil , digerand , bistirên , hawêr , sazekê.

Q Q Q
ĵi ya nek ------- bingeha kîta peyva (ĵiyanek).
| | V
1 2 3
  Q Q
bilbil        ------- bingeha kîta peyva (bilbil).
V V
1 2
  Q Q Q
di ge rand ------- bingeha kîta peyva (digerand).
|    | V/
1 2   3

Peyva kurdî

	Beşên peyva kurdî

1- pîsk
2- zêder
3- bernav
(Cînav)
6- bang
7- pêwend
8- nîr
a-nîrdem
b-nîrcih
9- pêrbest

:çu , xwend , got .
:çun, xwendin, gotin, zanîn .
:ez, tu, ew, hûn, em, ewanan .
:Azad mirovekî ciwane.
Azad nexwese.
:Awaz,dergeh.
:ho , ey , ha , wa , wey .
:belê , û , lê .
:
:-çirk , peste , demĵimêr , roĵ , heftî, , meh , sal , roĵgar .
:-bin , ser , ĵor , ĵêr , derve .
:-di , ĵi , li , bi , ĵê , pê , bo , tê.......

	Beşên guhêzok

1- pîsk
2- zêder
3- bernav

4-rewş

5-nav

:got................. gotin , digot , digotin .
:zanîn........... Zana , dizane , zane .
:
ez ----------- min.
tu ---------- te.
ew ---------- ewî (wî).
ewê (wê).
wî xwend.
ewê xwend.
wê xwend.
hûn (win) ----- we.
em ------------ me.
ewanan -------- ewan (wan).
ez dixwînim - min xwend.
tu dixwînîte - te xwend.
ew dixwîne - ewî xwend.
ew dixwînin - wan xwend.
hûn dixwînin - we xwend.
em dixwînin - me xwend.
ewanan dixwînin - ewan (wan) xwend.

:gula sor dara sipî zer
sorgul sipîdar zere

:alî alu
slêman slu.

	Beşên neguhêzok

pêrbest

  Di

  ĵi

  Bi
  Pê
  ĵi
  ĵê

1-Pêwend

2-Bang

3-Nîr ( Lîn )
   a- nîrdem
   b- nîrcih

( di , ji , bi , li , jê , pê , bo , tê )

:Tu di hundir de ye .
:heker (di) hat bikar hênan divêt (de) jî li gel bit . :Min ji te gulek xwest .
:ji te re gulek anî .
-(ji) û (re) pêkve girêdane .
:Min bi piyalê av vexwar . ( penî –pend )
:Min pê av vexwar . (nepenî-nependî)
:Min ji azad re nivîsand . ( penî )
:Min jê re nivîsand ( nepenî )

:(û , belê , lê ).
Ez li çiyan û deştan digerîyam .
:(ho , ha , wa , wey , ey ).
Ho hevalo .
Ey miletê kurd .

:roj rojek , rojê ( tinê fizûnîye neguhortine )
:yek roj
:tu li jêr darekê rûniştî .

	Corên peyva kurdî

Dumil

dumil
şevreş
serdar
daristan

Hevbend

:şevreş (yek peyve)
serdar, nexweşxane, balyozxane
ferma:( resen)
   tarî
   serok
   rêl

:Goyîn, birrîn, zanîn

Helbestvan

Di nîgaşa helbestvan de, rêl û zozan, çem û çîmen, gul û sûlav bi nirxin. Bi werêva dilê xwe, şînahî û gulistanan av dide, ĵi kevçika dilê xwe, bo bûngadê nameyan dişîne....... Bo bibin durişmên balayîn bi şop û bandor....... bi xam û ramanên xwe yên daylan...... Sûdeyên hebûnê diyar dike. Bi hezdarî û mirovanî.
Pirs:
1- çi di nîgaşa helbestvan de bi nirxin?
  rêl û zozan, çem û çîmen, gul û sûlav.
2- bi çi şînahî û gulistanan av dide?
  bi werêva xwe.
3- ĵi ku derê nameyan ĵi bûngadê re dişîne?
  ĵi kevçika dilê xwe.
4- bo çi ewan nameyan dişîne?
  bo bibin durişmên balayîn bi şop û bandor.
5- çawa sûdeyên hebûnê diyar dike?
  bi xam û ramanên xwe yên daylan.
6- her peyvekê bixe hevekekê de?
nîgaş, helbestvan, nirx, werêv, bûngad, raman, daylan, sûde.

Nîgaş
Helbestvan
Nirx
Werêv

Bûngad
Raman
Daylan
Sûde

:ĵi nivîsevanan re nîgaşek fireh di vêt.
:cegerxwîn helbestvanekî bi nav û denge.
:li pêş çavên dayik û baban zarok bi nirxin.
:dûşav werêva tirî ye.
bilbil bi werêva dilê xwe gulan av dide.
:xak parçeyeke ĵi vê bûngadê.
:şoreşgir bi ramana xwe sûdeyên serxwebûnê diyar dike.
:sukrat xweyê mêşkekî daylane.
:ho birano bixwînin da sûdeyên ĵiyanê tê bigehin

7- Evan peyvan bi awayên nasîna bingeha kîtên wan rave bike?
Zozan, şînahî, nameyan, dişîne, bandor, xam, hezdar, mirovanî.

Bingeha peyva kurdî

1- pêşkok
di

kok
xwên

paşkok
im

dixwênim, dinivîsim, bilorîne, disoĵim, binvîse, binvîsin, diçûn, dixwem, bixwe, bistîne.

2- pêşkok
di

kok
got

.......
.......

digot, dixwend, dihat, disot, dixwest, diçu, dixwar, dikuşt.

3- .......
.......

kok
got

paşkok
in

gotin, revîyan, sotin, hatin, xwarin, zanîn, bihîstin.

4- .......
.......

kok
got

.......
.......

got, Hat, çû, ma, sot, şkest, mir, xwend.

Duvmanên peyva kurdî

1-Geh

2-Van

3-Dar

4-Wer

5-Mend

6-Kar

7-Kir

8-Yar

9-Yad

10-Gêr

11-Gir
12-Gar

cihekê girov dike.
Xwendingeh, bingeh, firgeh, istgeh.
rewşekê girov dike.
Dilovan, nêçîrvan, bêrîvan.......
şivan van li vê peyvê xurdepaş nîne ĵi koka peyvêye.
rewşekê girov dike.
Serdar,navdar,dildar.
rewşekê girov dike.
zîbawer,bawer,serwer.
pîşkarekê girov dike.
Hunermend,mînemend,karmend,bawermend.
karekê girov dike.
Cotkar,xebatkar......
karekê girov dike.
Xebatkir,karkir......
Karker şaşe(ne duriste) sûdeya peyvê digihore.
rewşekê girov dike.
Cotyar.......... cotkar
Dilyar........... dildar
hoşyar.
cihekê yan bîrhatinekê bi cih tîne.
Binyad,midyad.
rêveberîyekê girov dike.
şoreşgêr.......... şoreşvan.
bangir(karîtê xanî, şoreşgir.
yadgar,roĵgar.
{Zêdetir ĵi 40 duvmanan hene evanê serê ewêgiringin}.

Xurdepêş
1- 2- 3- 4- 5- 6-	hêzekî sûdeyî Ve Man veman Mirin vemirin kêşan vekêşan ĵiyan veĵiyan rawest,rabûn,razan(ketiye ber zanê),rakevtin Ra kêşan rakêşan da dahênan danan da ĵi koka peyvêye Na diyar nadiyar Ne zana nezan Ni zanim nizanim

Giriftar

Giriftarek ......di bendîxanê de dest û ling bi dehmen, ĵiyanek girçin derbas dikir, li malê ĵî ti deramet ĵi xêzana wîre tinebû. Diĵminê çivêl, yê ku ew xistî bû bendîxanê de, ti mehder lê ne dikir.......lê dîsan ĵî ne dima bê beyav û piştkolî ĵi narvîna xwe ne dikir.
Pirs:
1- kî di bendîxanê deye ?
giriftarek .
2- çi di dest û lingên wî dene ?
dehmenin.
3- Diĵminê çivêl çi li giriftar kirî bû ?
ew xistîbû bendîxanê de û ti mehder lê ne dikir.
4- Li hember evê rewşê giriftar çawa bû ?
ne dima bê beyav û piştkolî ĵi narvîna xwe ne dikir.
5- Hindek beْên peyvê ĵi evî deqî derêxe ?

1)pîşk derbas dikir, dima, xistî bû, dikir.
2)zêder     narvîna.
3)rewş    girçin çivêl.
4)nav      dest, ling, ĵiyan.
5)pêwend     ê, lê .
6)pêrbest di, bi, ĵi.

6- Hindek nimûnan ĵi evî deqî derêxe li ser corên peyvê ?
dumil : bendîxane, piştkol.
Ferma : deramet, beyav.

Hevek

Kêşan-Niĵan

Pîşkar
Pîşkar ( bernav :ez )
1- dema nihayî

2- dema buhêrk

3- mand

Pîşkar (bernav :tu )
1- dema nihayî
2- dema buhêrk

3- mand

bernav ( ew )

1- dema nihayî

2- dema buhêrk

3- mand

bernav ( hûn )
1- dema nihayî

2- dema buhêrk

3- mand

bernav (em )
1- dema nihayî
2- dema buhêrk

3- mand

bernav ( ewanan )
1- dema nihayî
2- dema buhêrk

3- mand

:ez dinivîsim ------- pîşk bûyîn ----- amrazê tenahî

:min nivîsand    ------ nêz buhêrk
min dinivîsand ------ mêĵ buhêrk ----- pîşk bûyîn

:ez dê binivîsim ----- amrazê tenahî ----- amrazê mand

1- tu dinivîse    ------ pîşk bûyîn ----- amrazê tenahî
2- te nivîsand   ------ nêz buhêrk
te dinivîsand ------ mêĵ buhêrk
3- tu dê binivîse

ew (dema nihayî-tenayî û tevayî)
ewî-/ewê (dema buhêrk- tenahî)
ewanan(dema buhêrk- tevayî)
:ew dinivîse ----- amrazê tenahî ----- pîşk bûyîn
:ew dinivîsin ----- amrazê tevayî ----- pîşk bûyîn

:ewî nivîsand ---------------- nêz buhêrk
:ewî dinivîsand -------------- mêĵ buhêrk ----- tenahî
:ewê nivîsand ---------------- nêz buhêrk
:ewê dinivîsand -------------- mêĵ buhêrk
:ewan(wan) nivîsand --------- nêz buhêrk ----- tevayî
:ewan(wan) dinivîsand ------- mêĵ buhêr

:ew dê binivîse ---------------------------- tenahî
:ew dê binivîsin ---------------------------- tevayî

1- hûn dinivîsin ---- pîşk bûyîn ---- nihayî
----- amrazê tevayî
2- we nivîsand----------------------------- nêz buhêrk
we dinivîsand ---------------------------- mêĵ buhêr
3- hûn dê binivîsin -------------------------- mand

1- em dinivîsin ------------------------------ nihayî
2- me nivîsand -------------------------- nêz buhêrk
me dinivîsand--------------------------- mêĵ buhêr
3- em dê binivîsin ------------------------- mand

1- ewanan dinivîsin ------------------------ nihayî
2- ewan (wan)nivîsand --------------------- nêz buhêrk
ewan (wan)dinivîsand------------------ mêĵ buhêr
3- ewanan dê binivîsin ----------------------- mand

Pîşkber

1- Pîşkber berî dawîya
hevekê têt .

2- Pîş kber di dawîya
hevekê de têt.

3- du pîş kber di
hevekekê de têtin

min gulek çand. te nan xwar
pîşkar Pîşkber Pîşk

ez dê biçim malê.
tu diçe dibistanê.

min gulek bo te anî.
gulek pîşkber(1) te pîşkber(2)

Amraz

amrazê tevayî

an

yan

ên

Yên

in

Amrazê tenahî

a

ya

ê

yê

e

ye

ek

yek
ak
yak
êk

( an-yan, ên-yên, in. )

:evan daran biçîne.
biçe nav gulan.
:em dê dibistanan ava bikin.

:masîyan bigire
-(amrazê tevayî yan hate bikar hênan çimkî tîpa dumahîkê ĵi peyva masî tîpek
dengdare nabit li gel amrazê an bikar bêt )
:li ser kehnîyan digerim.

:ev darên te ne. ---- girêdaîye bi rewşêve

:ev baxçeyên te ne.

:hûn mirovin.
Xortên me çelengin ---- amrazê tevayî
----- pîşk bûyîn

(a-ya, ê-yê, e-ye, ek-yek, ak-yak, êk)

:ev xama teye.
:ev dara bilind.
:ev keça teye.

:ev kehniya mezin

:ev kurrê teye.
arzû: rewş, nêr. --- amrazê tenahî
:ev kurrê çeleng.

asoyê welatê min

:ev kurre.
Tenahî --- pîşk bûyîn
:ev masîye
:ev kehînye.

:bû tenahî

Pergalekî belavkirî

Tu têt dîtin li ferwar û peresgehên elweran bi xemla zîna li olîya heriftî..........bendewara postni şînê derbendane.bi cegerek buhuĵî heyasa xwe bend dike....... çimkî xwe şayestê ĵiyanê nabîne. bê girniĵîna lîlas û binefşan .......û ezmanê welatê xwe bê heyv û stêr napeĵêre û bêzar dibe...... ta ku senexwanê perwîn û hemî gulpên stêran, ĵi hêlîna xwe ya bilind û windayî bi rê bikeve.
Pirs:
1-li ku derê tu têt dîtn ?
li ferwar û peresgehên elweran .
2-çawa tu têt dîtin ?
bi xemla zîna li olîya heriftî.
3-bendewara kê ye ?
bendewara postnişînê derbendane.
4-çawa heysa xwe bend dike ?
bi cegerek buhuĵî.
5-kengî xwe nabîne şayesta ĵiyanê ?
bê girniĵîna lîlas û binefşan.
6-kengî bêzar dimîe ?
ta ku senexwanê perwîn û hemî gulpên stêran, ĵi hêlîna xwe ya bilind û windayî bi rê bikeve.

Ferwar
postnişînê
Elwer
Olî
Buhuĵî
şayestê
Lîlas
Senexwan
Gulb
Hêlîn

:nivêskar hemî roĵa li ferware.
:zembîl frûş postnişînek bû.
:li nav kurdan elwer nînin.
:olîya mala me bilinde.
:befir li miha gulanê di buhuĵe.
:miletê kurd şayestî azadî û serxwebûnêye.
:liĵêr kevîyên befrê lîlas şîn dibe.
:her helbesvanek Senexwaneke.
:gulba tavê ĵi neh stêran pêk hatîye.
:bilbilî li ser darê hêlîna xwe çêkir.

Rê ya girtî

Ev rê ya pernîgeh çevengê nebûna dilametane .di gerdenê de wekî guĵalkê ye ...........di naxê dil de civyîne û mitmane nîne bo derkevin çi peyv...... çi hevek...... çi babet..........bi pestiran têtin veşarten û bi helbestan têtin şîrovekirin,ev rê bi tivance û tiĵĵe peykanên xeşmedar û sitemkarin ..... lê gulên wê zubadin.di tarîşevande dûrikên asîmî bi rê dikevin .....asîm dikin û çirîska hêvîyên azarîn bê sûdeye di tarîşevan de.tiştek namîne di evê rê yê de ĵi bilî arwenda heyva çardeşevî ku bi ser warê dêrs de.....ronîya xwe veweşîne.....lê na veweşîne ...... naveweşîne.

Kî dibîne ?

Diramand.......dibe......ĵi nav zebendan hespekî sipî derbiçe, da ku ĵi sosekirina şaş reha bibe, dêrîneyên kevn û dîrokînî datanî pêş çavan lê leylana berwaran û bayê hênik û fênikên buharî wekî siwarên cengan dibuhurîn û berê xwe didan warên bilind û dibûn hemxakê bazan.koh hembêz dikirin,kesek wan nabîne ĵi ber ku pildîne......ĵi bilî yê ku diramîne, û cihokan mînayî kezîyan dibîne.

Pirsyar:

1- çima diramand ?
ĵi ber dibe ku ĵi nav zrbendan hespekî derbiçe.
2-ĵi ber çidiramang ?
da ku ĵi sosekirina şaş reha bibe.
3-çi datanî pêş çavan ?
dêrîneyên kevn û dîrokînî datanî pêş çavan
4-çi dibuhurîn ?
lê leylana berwaran û bayê hênik û fênikên buharî.
5-çawa dibuhurîn ?
wekî siwarên cengan .
6-berê xwedidan ku ?
berê xwe didan warên bilind .
7-dibûn çi ?
dibûn hemxakê bazan.koh hembêz dikirin .
8- çima kes wan nabîne ?
ĵi ber ku pildîne .
9-kî wan nabîne ?
yê ku diramîne. û cihokan mînayî kezîyan dibîne.
10-her peyvekê bixe hevekekê de
diramand,zebend,sosekirin,reha, dêrîne,leylan, fênik, pildî

Zeredeşt

Katên ĵi zendevista serşanên şareyarîya mirovanîyê bûn ... Her cihek lê belav dibû ... çi mukuryan ... çi oromya ... çi belîx ... her warê mîdîya bûn û dibûn paytextên zanistîya cihanî .li ber ronîya agirê ferxend şev û reşayî dihat naşîn bi ehreman ... roĵ û ronahî dihat nasîn bi hurmiz ... û di dawî de her hurmiz dimîne bezim û şahî bo mirovan wekî nîşan bo vêgehê çak û bala .lê ehreman dimîne nîşana tawankarî û nezanînê.ev du alî yên suriştî ... ĵê re navînkek hebû dihat zanîn bi mîneya (kêrîzaşba ) ... . Lê ala herî bilind û şîreta germîçane ku mirov balayîn be bi vêgehê xwe ... bi akarê xwe ... bi ramana xwe da bigihêĵe ronahîya homanwer. Eve sîmyar û fizûntir yê bi navê zerdeşt ĵiyana xwe diçesipand bo şîretên mirovanî bo evîna buhara rengîn.li hemî waran.

Pirsyar:

1- çi bûn serşanên şareyarîya mirovanî ?
katên zendevista bûn .
2- ku bûn ew warên mîdî yên ku dibûn