Zar  û pîtolî

Çi zimanên ku hene pîtoliya wan heye, dêmekî qonaxêd avahiya pîtoliyê jî hene.. çiku tu pîtolî di bêhnik an hûrdemekê  tenê de pêk nayê … û peyda nabe, lewra pêwîstiya demên dûdirêj û warên têz  ji avahiya pîtoliyê re giringe..

Dûrêzkirina mercên avahiya zar û zimên jî pêdivêyî  rêbazên çaksaziyeke bingehiye , gelo zar bêyî hebûnê hebûn .. û hene .. û ewê hebin..?..

Başe .. û hebûn jî bêyî peydabûna afirandî tuneye.., dêmekî jêderên peydabûna afirandî hene taku hebûn jî heye .., erê - ka  emê werine ser hebûna zar û ziman.. û emê ji hev re binasînin…hela bê kanîn ew jêderên fermî  û gerek ji egera zar û zimên re çine …

Xurist (surişt) bi hemû yasa û ayin û rewayên avahiya xwe ve heye.. candar û bêcan jî tê de hene .., têkiliya candaran pev re(bi hev re) û bi bêcanan re jî pêdawîstî danasîn û ravekirinêye..taku jevnaskirin hebe boy berdewamkirina jiyanê bi şaşî û rastiyan re..bi keçî û qenciyê re.. bi xweşî û tengasiyê re …û…h..w.., dêmekî danasîna jevnaskirinê li nîşandekên liv û bizava ewan yasayên avahiya xurista jiyanî  digerin..û bi berdewamiyê re ew liv û bizav bi pêş dikevin, ew nîşandek jî di ewê şopê de berz û şityar dibin .. çiku bi candaran re navendên hay û hestan peyda bûne û di wan şivarêkan re pêjn û pelandin bûne alîkar daku di rêya bihîztinê re deng nas bûne .. û ji nerînê dîtin peyda bûye .. û bi pelandin û pevgihîjtinê  jî bizavên curbecur (rengareng) belû bûne..

Bi pêşketina berdewamiya demê re mejiyê hişmendan bi lez û bez û ê hemû candarên dîtir jî bi hêmenî bi pêş dikeve.. ta gihîjte astekê ku ew pevgihîjtina tiştên heyî jî bizavên nûvar di pêdawîstiya jiyanê de ava kirin , .. û bi alîkariya ewan bizavên peydabûyî pêwîstiya peydakirina bizavên bi nav û nîşan hate hebûnê .., û daku em bi kurtî xwe bigihêjînin mebesta xwe (çiku zanyariya xuristî firehe ) .. emê bêjin deng ji hev hatin naskirin , dema ku dengên balindeyan ji ên direndeyan an jî ji ên ejderan hatin cihêkirin , tevlî ku zarên danasînê ji her cureyekî ji lawiran re jî hebû … lê pêdivê bû ku dengê hişmendan jî zarên cihêreng ji komikan re li gor têkiliya wan bi cîwarê wanî  xuristî re damezrîne..

Deng peyda bûn.. her dengek weke navekî li tiştekî heyî bû, her tişt bi dengan bi nav bûn û hatin naskirin , dêmekî ew dengên serete sanbolên danasîna beşên koman bûn .. navnîşank bûn , ew pîtolên despêkê hîmdeyên bingehî bûn û dabîra ên ku dibêjin (deng di zar de tunene ..lê zar bi giştî û gelamperî tevaya dengaye ..) berovajî dikin ..

Di dîrokê de dem dûdirêje û berdewame , ew sanbolên ku bi pîtoliya xuristê re xwevelîstî û perpitî bûn.. xwe dan ser hev û hatin parzinandin .. û ji her komekê ji ewan komên bûrî  zarek derket(derhat) .. û ji her zarekî bi pirbûna mirovan re şêwezar pejirîn .., hin ji wan li ber pêlên demê man xwegirtî  ta ew jî bûn zarên serbixwe … û ..her.. weha…!!

Lê de ka îcar emê binihêrin  ka hela bê zar çiye :

Zar komeke deng û sanbol … nîşandek û alavin .. gote û bêje û zaravin , bi rêzan û tûzikên rêxistî  boy dayin û stendinê di navbera mirovan  xwe bi xwe û naskirina jiyana  cîwar û tîmanên xuristê deye .. boy hevnaskirin û jevfêrbûnêye , têkilî sebaret bi hay û hestan pêdivêyî pêdawîstên pêjn û pelandina pevgihîjtinên ponijandî bi kêferata mayin û hebûnê reye.

Zar avahiya pisporiya endaziya çax û demê bi cîh û war reye.. hêmenên avahiyê jî evin :

1- Axaftin : dengivedana dev û lêvan.. û bihîztina guhe , lewra kesên kerr lalin jî … çiku ku  guh nebihîze wê cîderên deng di mejî de çi anînê (ayinê) bi hiş ve  bighîjînin , ango cîhderka biryarên hiş vala dimîne û tu bihîztinê wernagire daku  weke biryar ji dev û lêvan re biguhêze ,ew kesê ku piştî axaftinê jî guhgiran dibe dengê wî jî li wê gorê bilind dibe daku guhê wî bibihîze ka bê çi dibêje..ji wî weye (werê) ku ew kesên guhdar bi tevayî ew jî mîna wî  guhgiranin .

Dêmekî axaftin  dayin(dan) û standina hay û hestên mirovî  bi jiyana derveyî gewde û laşê wî reye.. pêjne .. ji hay dipele û hest hişyar û haydar dike.. , rêçana ewê têkiliyê hem ew komdengên ku dikare wan bide der .

Balo ew pêjn û bizava dev ji zar re bi deng hatiye naskirin ..çiku pêgihîjandinê bi cîwara hawîrdorî xwe re dike.. lê her dengek bi wateya xwe a taybet cîhdereke taybet jê re heye .. ev tê wateya ku axaftin ji gotinan (gote û bêjeyan) ava dibe û gotin jî ji dengan ava dibin û deng jî curbecurin (rengarengin) ..ango cihêdengin..  lewra wateyên gotina jî ji hev cihêne .. ne hevwate û ne yekwatene .., dêmekî di her  gotinekê de  bêhtirî  dengekî  (çi kerrîlal û çi dengidar) heye .., eger her axaftinek komeke  peyv û gotinin.. tew em dikarin bibêjin erê her wateyek (danasînek) jî ji dengekî hêhtire.., balo ku peyv û gote pirdeng bin tête wateya ku ew deng jî ne weke hevin … dengê di her goteyekê bi xwe de curbecurin … lewra cîderkên ewan dengan jî curbecurin.

Lê .. çima kirî em ji bîr bikin ku axaftin devokiye û bilêvkirina dengan jî devokiye .. ma gelo her axaftinek ne ji komelek gotina peyda bûye .. û her gotinek ne ji bizava dengekî bêhtire ..?

Dêmekî axaftin a gotinaye û bilêvkirin a dengaye .., ji evê avakirinê pirseke balkêş xwe dide pêş : erê ma reng û durv û navên dengan tevan yekin ?

Bêyî ku em mijûl bibin û mitala bikin bersiva evê pirsê bi  na tête danin ..haaaha eger ku cîder û bizavên dengan tevan ne yek bin ewê bi durv û reng û navêd(navêt) xwe jî ji hev cuda (cihê) bin .., ew bilêvkirinên bûrî dengin û her bilêvkirinek bi navekî  cihê bi nav û nasîn bûye.

(deng ji deng cihêye )..

 Têbînî : Gotin komela dengaye û axaftin komela gotinaye..dêmekî

               axaftin komelgeha dengaye..

2- Nivîsandin : bê bi çi awayî  her dengekî  navek standiye her weha jî her navek nîşandekekê an sanbolekê û rengekî an jî wêneyekî (nîgarekî) bi rewş û rawe boy jevnasînê dixwaze…

Di axaftinê de  her dengek ji cîderekê bi lêv dibe , ew cîder ji deng re dibe rewş û rawe (dûx) û nav li deng dike .., piştî  serbûriyên hezarên salan û li gor pêdawîstiyên civaka mirovî  bi têkiliya zar û ziman re pirr kês û derfet derbas bûn ..û bi delîveyên hevgar û rojgaran re pîtoliya axaftinê li beşdariya pêjn û pelandinên dîtir(ji bilî bihîztin û dengînê-bangînê)          kola û geriya  daku di qonaxên teng re bi ser qonaxêt şirovekirinê vebû.. ew qonaxên curbecur bi pêşketina demê û pêwîstiya nûvarkirina mercên wê re.. nûjeniya nîşandek û sanbolên dengan bi peydakirina alîkariya        çav û poz û çerm bi mejî re .. bersiva vedenga dev û guh hate dayin ..ta gihîjte asta ku tîp(pît) şityar û mancî bûn ..

Li şûna deng navê tîp bikar hatiye.. daku bête nasîn erê tîp ji tevayên dengan re .. û yeka yeka re jî tête gotin û tête nîşadan jî .. ango tomar dibe, balo navê cîderka bilêvkirinê ji her tîpekê re bûye navê rewş an raweyê (dengenav) .. û jevnaskirina pêjna her tîpekê di axaftin û bilêvkirinê de bi bihîztina guh nas dibe .. lê bi çavan reng û durvê tîpê weke tiştekî heyî ku berya nuha wendayî bû tête  dîtin û bi destan jî ew wêne bi mizyarî nîgar dibe û berçav jî dibe … ango  hay û hest bi tevayî pê dibilin (dest- çav- guh- dev- û poz jî di hin raweyan de.. ) , deng diçe lê tîp dimîne .. û axaftin tête guhêztin ta demekê .. lê nivîsandin dîrok û mîjoye .. bûrî û nuhok û ayindeye..

Têbînî : bi berdewamkirina dîrokê re û di warê zanyariya zimanan de bi pir kesan re  derbas bûye ku ji pêhaybûna pêjna her tîpekê li gor guhertina fonîtîka (pêllerza) bilêvkirina dengan ji jiyan germê ta  a sermê .. û ji kesên çiyayî ta ên deştî  deng .. deng pirşêwe derhatiye ..(qube- bilind- nizm- nazik- qalind- sert û hişk- nerm- zivir- şayik û zelal..û..h..w..) , lê ji hêleke dîtir ve jî bi ewan zanyaran re rengên dengan derbas bûne lewra kêferata derûnî rengê tîpa (A) bi hinan ji wan re rengê gewr dide û (V) rengê sipî dide .. , û ev rêbaz bû alîkara pîtoliyê daku nêr û mê ji bêregeziyê re hate şirovekirin .. û ev ne mebesta me bû lê min hindek agahî tê re da nasîn bi hêviya ku em di mijareke dîtir de berfireh ravekin.. çiku ev mijar bi xwe zanyariyeke serbixweye .. beşek ji pîtoliya  zanestiyêye …

Arşek Baravî