Mzk  

Video

Wne

Helbest

Rziman

Navdar Navn kurd Lsk Çrok Meselok Pkenok Link

 

Cegerxwn

1903 -1984

 
Sed Nors
1876 - 1960
 
Osman sebr
1905 - 1993
 
Ereb şemo
1897 - 1978

 

 

 

 

Sed Nors

( Beduzeman )

1876 - 1960

 

Kurdeki dilsoz y dema xwe: Sed Kurd

 

 

Nivs :Fehim Işik

 

Sed Kurd; Beduzzeman Sed Nors nav her naskir ya dmah j Sad Nursu...
Herd navn pşn, navn ku Kurd l daniye, ew in. Nav dmahiy j yn ku xwestin w ji Kurdbna w dr bixin, wana l dannin. Mixabin, yn ku nav w dannin Sad Nursu, bi ser j ketine. Wel bi ser ketine ku, niha li Tirkiy ji terqatn her mezin ku pşengiya w nijadperestn Tirka dikin yek j j Nurc (Nurcu Tarikatı) nin ev terqata nav xwe j ji Sed Kurd girtiye. Navgirtina ev terqat ne girng e; l ew bi xwe bhurmet li Sed Kurd kirine w tehrf kirine; ji Kurdayetiy dr xistine. Bi raya min y girng ev e.
Sed Kurd, merivek xwende pispor ilmdarek her pşket y dema xwe by. Her weha mafperestek qenc ya gel xwe j by. L li hember v şarezay zanabna w, gelek Kurdn dilsoz, bi taybet j Kurdn me yn sosyalst h j yan Sed Kurd nasnakin, yan j w ten bi nasnama w ya Islam dinasin ew j bi v nrinn xwe ve w ji Kurdbna w bpar dikin; ji mafperestiya Kurd ji Kurdayet dr dixin.

Bgman, her kes her dtinek, pwst e bi gor dema xwe b şirovekirin.
Sed Kurd xebatn w yn li ser Kurdayetiy j, pwst e li gor dema xwe şert mercn jiyana w dem jiyana ew bi xwe tde b b şirovekirin. Ez j heta ji min b, weha bikim. L ber ku ez dest bi mijara xwe bikim, dixwazim Sed Kurd ji xwendevanan re bidim nasandn.
Sed Kurd, di sala 1881an de, li gundek Bdls ku bi ser Hzan ye, ango li gund Nors hatiye din. Nav bav w Mrza ye. Heta neh saliya xwe li gund, li cem bav xwe dimne. Di neh saliya xwe de ji gund vediqete t gund 'Tax' ku dest bi xwendina xwe ya medresey bike. L li medreseya Mele Mihemed Emn ya li Tax zde namne. Bi feqiyn medres re şer dike vedigere gund xwe. Demek ji birayn xwe y mezin dersan werdigre; dra dere li gund Prms endek di medresa gund de dimne ji w der j t li cem şxn Hzan dersn xwe didomne. L xwendina xwe ya ku pişt w cazet werdigre, li Beyazid, li cem Şx Mihemed Celal temam dike.
Wek t zann ku feqiyn medreseyan ji bo dara medreseye her weha ji bo dara jiyana xwe ya rojane zekata berhev dikin. Xwarinn xwe yn rojane, ango ratibn xwe j ji gundiyan werdigrin. L Sed Kurd, yek bi trxret e. Ji ber v yek j berhevkirina ratib zekatan li xwe danayne.
Tu car li nav gund li py ratiban nagere li py zekatan nakeve. Ev trxretiy w, heta dawiya jiyana w j psra w bernade.
Sed Kurd, di medresan de xwendinek pir bi lez didomne. Ango ji xwendina xwe re gelek zrek e; dikare pirtkn her bi rpel ya medresey, di nabeyna hefteyek de jiber bike. Heta wel zrek e ku, meleyn ku ders didin w demek şunde dest p dikin ji Sed Kurd dersan j werdigrin.
Yek ji derdn Sed Kurd j ew e ku, ji bo Kurda medreseyek bi nefş zankoy (unverste), ango zankoyek wek El-Ehzera Misir amade bike. Xebata Medreseya Zehra ya li Wan, xebatek weha by. L Dewleta Osman ewil car zna v yek nade. Pişt re Sultan Reşat zna vekirina Zankoya (Medreseya) Zehray dide. L w dem j Şer Yekemn a Chan destp kirib. Di şert mercn dijwar ya w dem de, Zankoya Zehra j demek kurt dij dra mecbr dimne deriy xwe digre.
Sed Kurd ber ku Zankoya Zehray veke, t Stenbol j. Li Stenbol, her iqas li hember Saltanat, dilxwaz azad serbestiya gel Osman be j, dsa li hember Jonturka radiweste; rexneyn tuj li Jonturka digre. Sedemn rexneyn Sed Kurd, dijwariya Jonturka ya li hember dn Islam ye. Ew, dijwariya Xlafet Islamiyet ji hev du vediqetne, her du naxe, kefeyek.
Sed Kurd pişt ku t Stembol, daxwaznivsek dide Mabeyn (nivsgeha seray) ku bigje dest Abdulamd duyemn. Ev daxwaznivsa Sede Kurd, di rojnama 'Şark Kurdistan' de j bi sernivsa "Kurd dsa muhtac in" t apkirin. Daxwaznameya Sede Kurd bi Tirk hatiye nivsn ew di daxwaznama xwe de bi taybet li ser rewşa hnkariya Kurda rawestiyaye. Sed Kurd bi v daxwaznameya xwe, hem daxwaza  hnkariyek pşket ya hemdem dike hem j hnkariya bi ziman Kurd derdixe pş.
Sed Kurd di daxwaznameya xwe de, ji Abdulhamd duyemn daxwaza vekirina s medreseyn Kurd dike bi kurt weha dibje: Di medreseyn Kurdistan de incax zarokn ku bi Tirk dizanin dikarin stfade bikin. Mamosteyn ku hatine şandin, zimann mehal nizanin. Ji ber v yeke gelek zarokn Kurda ji xwendin bpar in. Ev j dibe sedema tevlhev wahşet. Ji bo v yek pwst e li Kurdistan  s medreseyn Kurd b vekirin. Qe nebe di van medreseyan de xerca 150 xwendekar ji al dewlet ve b dayn.
L Sed Kurd i dike xwe naghne Abdulhamd. Heta ji ber ku gotinn 'bperwa' li hember Abdulhamd serf dike, w davjin timarxaney dra endek di zndan de j dimne. Pişt timarxan zndankirin gelek teşqeleyn hwd. li Stenbol dij, carek din vedigere Kurdistan ev car destp dike li nav eşrn Kurda digere. Tiştn ku niha wek 'Rsale- Nur' t zann, piran axaftinn Sed Kurd ya w dem nin.
Sed Kurd, di Şer Yekemn a chan de Cepha Şerq de beşdar şer dibe. Di v şer de, ango di sala 1914an de leşkern Rus w dl digrin nzk du sal nvan li Rusyay girt dimne. Pişt re ji Rusyay direve carek din t Stembol. Sed Kurd, li hember fetway Xlafat, dsa j alkariya tevgera Enadoliy dike. Qas ku em zanin, di sala 1920an de Mistefa Kemal ji bo Meclsa yekemn banga Sed Kurd j dike. L ew demek kurt di Enqer de dimne wazfeyek hilnagre; ango ew Mistefa Kemal bi hev nakin.
Pişt Enqer, Sed Kurd carek din vedigere Kurdistan xebatn xwe yn nav Kurda didomne. L ev car ji ber Serhildana Şx Sed, wek gelek pşketiyn Kurda ew j di sala 1925an de surgun Rojavay dikin. Sed Kurd, demek dirj li nahiya Isparta li Barlay dimne. Axaftinn ber ya Sad Kurd, di v surguna w de dibin 'Rsale- Nur' derbas ser kaxiz dibin. Pişt nefkirina Ispartay, ev car bi tawanbariya "daxwaza hilweşandina dewlet", w li Eskşehr dikin zndan pişt zndan j w surgun Qastamoniy dikin. Nzk heşt sala li Qastamoniy dimne. Ji wir j rdikin zndana Denzliy pişt end mehan j w surgun Emrdax dikin.
Pişt surguna Emrdax end salek serbest dimne. L di sala 1948an de carek din t girtin ev car w dixin zndana Afyon. 20 mehan li zndana Afyon dimne.
Hukumeta Menderes, w ji zndan derdixe. L Sed Kurd ji ber ku zor zilma hukumeta Menderes j tawanbar dike, zndankirin surgunn Sed Kurd carek din destp dike. Ev zndankirin surgunkirina Sed Kurd, heta sala 1960an didome.
Sed Kurd, pişt jiyanek dijwar, 23 Adara 1960an de, dema li Rihay surgun by jiyana xwe temam dike die ser heqiya xwe.
L dewlet pişt mirina w j w rehet nahle. Cuntaya leşker ya 1960an, gora w ya li Rihay vedike cesed w ji gor derdixe dibe li ciyek ne diyar vedişre. Ciy gora Sed Kurd heta niha j naye zann.
Bguman, Sed Kurd ilimdarek musluman e di tevay jiyana xwe de, nrnn xwe yn Islam derxistiye pş.
L ew, herweha Kurdek dilsoz j bye. Her iqas gelek nivs nrnn w ji al nijadperestan ve b tehrbkirin j, ro em p zanin ku, Sed Kurd di gelek nivsn xwe de maf gel xwe j parastiye ji bo azadiya Kurdan xebitiye. Ango ew tu car, Kurdbna xwe ji nasnama xwe ya Islam paşda negirtiye.
Wek t zann, Rojnama Hevkar Pşketina Kurdan (Krd Teavn ve Teraki Gazetesi) di dawiya sala 1908an de dest bi weşana xwe kiriye.
Ev rojnama ku bi pşengiya Seyd Abdulqadir ve li ser nav Komela Hevkar Pşketina Kurdan (Krt Teavn ve Teraki Cemiyeti) hatiye apkirin, bi tevay neh jimar derketiye. Jimara yekem ya rojnam de nivsek Sed Kurd j heye. Bguman, ji bil v nivs gelek nivsn w yn din j ya li ser gel Kurd henn. L bi raya min ev nivsa Sad Kurd, ya her balkş e.
Sed Kurd, di v nivs xwe de hem s cewhern Kurda hem j s neyarn Kurda radixe ber avan. Nivs weha ye:
"Ey gel Kurdan, ttfaq de qewet, tthad de heyat, di biratiy de seadet, hukumet de selamet heye. Kabika tthad şerta mehebbet qew bigirin, da we ji belay xelas ke. Qenc guh xwe bidin, ez' tiştek ji we ra bibjim: Hn bizanin ku s, s cewhera me hene, hifza xwe ji me dixwazin. Yek Islamiyet, ku hezar hezar xwna şehdan buhay w dane. Ê diduwa nsaniyet, ku lazim e em xwe nezera xelq de bi xizmeta aqil, ciwamran nsaniyet xwe nşan din bidin. Ê sisiyan mlliyeta me ye, ku meziyet da me; ber, ku bi qenciya xwe sax in, em bi kar xwe, bi hifza mlliyeta xwe rh wan qebra wan de şad bikin.
"Pişt w, s dijmin me hene, me xirab dikin. Yek feqrt ye, il hezar hemal Stembol dell w ye. Ê diduwan cehalet bxwendin, ku hezar ji me da yek 'qazete' nikarin bixwnin, della w ye. Ê sisiyan dujmin xtlaf e, ku ev edawet qeweta me winda dike, me musteheq terbiye dike hukumet j ji bnsafiya zulm li me dikir.
"Ku we ew sehkir, bizanin ara me ew e ku em s şur elmas bi dest xwe bigirin, ta ku em her s cewhera xwe ji dest xwe nekin, her s dujmin xwe ji ser xwe rakin."
Sed Kurd, dumahiya nivsa xwe de bangek li gel Kurd j dike di bang de daxwaza hnkariya hemdem hevgirtina hev d derdixe pş.

Ev Sed Kurd ku me j behskir, li Tirkiy ji al gelek kesan ve t naskirin.
Li ser nav w şev tn amadekirin. Her sal roja mirina w de mewldn mezin tn dann. Panl, semner konferans tn kirin. L van alakiyana, piran 'Nurcu'yn Tirk ku her weha bi nrnn xwe yn nijadperest ve j tn naskirin, amade dikin di van alakiyan de yek peyvek li ser Kurdbna Sed Kurd nay gotin. Qas ku ez zanim, li nav Kurda j ten derdorn kovara Nubihar Kurdayetiya Sed Kurd derdixe pş ev derdora end pirtkn Sed Kurd ku ji al nijadperestn Tirk ve hatibn tehrbkirin j, wek orjnala w apkirine.
K i dibje bila bje, nrna k i dibe bila bibe, xwed derketin ne parastina ray raman e. L tiştek din j heye ku, bingeha herkes ji pşiyn wan t.
Sed Kurd j, bingehek Kurda ye. Ango Şx Sed, Seyt Riza, Ihsan Nur Paşa, Seyt Abdulkadir, Qaz Mihemed, Mele Mistefa Barzan ji bo Kurdn ro i fade dike, Sed Kurd j lazim e ji bo Kurda w fade bike.

Çavkaniyn Nivs:
1. Krt Teavn ve Teraki Gazetesi, Wergra M. Emn Bozarslan, 1998, Stockholm.
2. Peyvn Pk, Sed Nors, Weşann Nubihar, 1992, Stembol.
3. Bedizzaman'
ın Hayati, Abdurahman Nurs, Weşann Nbihar, 1997, Stembol.

 

 
 
 
 
   
 

Webstats4U - Free web site statistics